‘Indianenverhalen’ Het kwetsbare verleden van de Antillen

Download This Document (.pdf)

• 1
  ‘Indianenverhalen’
  Het kwetsbare verleden van de Antillen
  Mijnheer de Rector Magnificus,
  geliefde studenten,
  zeer gewaardeerde toehoorders.
  Toen ik op een ochtend in de jaren negentig op het Franse eiland
  Guadeloupe de stokbroden ging halen voor onze veldploeg, zei de
  verkoopster, van Afrikaanse afkomst, tegen mij: “Ik heb jullie gisteren
  je vondsten op de televisie zien presenteren en jullie hebben mij blij
  gemaakt. Nu weet ik wie mijn voorouders zijn, dat zijn de indianen en
  niet de Galliërs (‘mes ancêtres ne sont pas les Gaulois’) zoals ze mij op
  school hebben wijsgemaakt”.
  ‘Indianenverhalen’1 bepalen de westerse beeldvorming van de
  oorspronkelijke indiaanse bewoners van de Caraïbische eilanden en de
  Amerika’s in het algemeen. Die ‘indianenverhalen’ zijn gebaseerd op
  vooroordelen uit laat-middeleeuws Europa en hebben vanaf het begin
  van de kolonisatie van de Nieuwe Wereld door Columbus een scheef
  historisch beeld neergezet. Hoewel Charles Mann in zijn bestseller
  14912 overtuigende voorbeelden geeft van de hoge beschavingen in
  voor-koloniaal Amerika, blijven de indianenverhalen hardnekkig de
  ronde doen. U kent waarschijnlijk allemaal de geruchtmakende film
  Apocalypto, een sterk staaltje van massavermaak dat weinig respect
  toont voor de Maya van nu en het door wetenschappers zorgvuldig
  opgebouwde beeld van hun verleden. Ook zal een groot aantal onder U
  de potsierlijke filmtrilogie Pirates of the Caribbean gezien hebben,
  2

  
  waarin Johnny Depp als kapitein Sparrow op één van de eilanden
  gevangen wordt genomen door een stam inboorlingen. Deze
  inboorlingen, die een wonderlijk mengsel vertonen van Maya-, Papua-,
  en Yoruba- invloeden, willen hem offeren en opeten.
  Ons onderzoek tracht die ‘indianenverhalen’ te demystificeren. Het
  richt zich op de studie van de materiële resten uit de voor-koloniale of
  prehistorische periode in het Caraïbisch gebied. Empirisch
  archeologisch onderzoek is nodig om de scheefgegroeide historische
  constructie recht te zetten en een waarheidsgetrouw beeld te schetsen
  van de leefgewoonten en gebruiken van de indiaanse samenlevingen
  die al zo’n 8000 jaar de Antillen kenmerkten voordat Columbus daar
  aankwam. Een diversiteit aan inheemse culturen heeft het Caraïbische
  landschap ingericht en sociale netwerken opgebouwd waarvan de
  Spanjaarden meteen na de kolonisatie gebruik maakten. Voorts hebben
  de oorspronkelijke bewoners hun stempel gedrukt op de taal en
  gewoonten die tot vandaag de dag voortleven onder de multiculturele
  Caraïbische bevolking.
  Ons onderzoek slaat de brug tussen de voor-koloniale en koloniale
  geschiedenis. Het zal U dadelijk duidelijk worden dat het noodzakelijk
  is het koloniale canon bij te stellen. Archeologie draagt bij uitstek bij
  aan een genuanceerd beeld van de geschiedenis van het Caraïbisch
  gebied in het algemeen en de identiteit van de Caraïbische
  eilandbewoners in verleden en heden in het bijzonder.
  Wilden en kannibalen
  Over de precieze aantallen bewoners van de eilanden ten tijde van
  Columbus’ ‘landfall’ in 1492 bestaat nog steeds geen overeenstemming.
  3
  De schattingen lopen uiteen van 100.000 tot 8 miljoen indianen. De
  Spaanse geestelijken die met de eerste schepen mee waren gekomen
  en in opdracht schreven van de Spaanse koningen Ferdinand van Aragon
  en Isabella van Castilië, spraken aanvankelijk over één volk in het
  Caraïbisch gebied: de ‘Indios’. Spoedig echter maakten zij onderscheid
  tussen verschillende ‘volken’, ieder met een eigen cultuur, taal en
  niveau van beschaving.3 Tegenwoordig staan zij in de literatuur bekend
  als de Taíno of Guatiao, die een groot deel van de Grote Antillen
  bewoonden, namelijk de eilanden Puerto Rico, Hispaniola
  [tegenwoordig Haïti en de Dominicaanse Republiek], Jamaica, Oostelijk
  Cuba en de Maagdeneilanden. Op westelijk Cuba woonden de
  Guanahatabey, op de Bahamas de Lucayo en in het noordoosten van de
  Dominicaanse Republiek de Ciguayo. Op de zuidelijke Kleine Antillen,
  dit zijn de eilanden tussen Trinidad en Dominica, woonden de Caribe.
  Wie er precies op de noordelijke Kleine Antillen woonden, dat wil
  zeggen de eilanden tussen Guadeloupe en de Bovenwindse eilanden van
  de Nederlandse Antillen, Saba, St. Eustatius en St. Maarten, is
  onbekend. De zogenoemde Caquetio woonden in het westelijk deel van
  Venezuela en op de zuidelijke Caraïbische eilanden (waaronder ook de
  ABC-eilanden, Aruba, Bonaire en Curaçao). Volgens de Spanjaarden
  woonden er reuzen op Curaçao, ze noemden dit eiland het ‘Isla de los
  gigantes’.
  Ze bestempelden de Taíno of Guatiao als vredelievend en nobel, de
  Caribe als wilde, kannibalistische ‘indios flecheros’, indianen
  bewapend met pijl en boog. De Kleine Antillen vonden zij ‘islas
  inútiles’, onbruikbare eilanden, omdat er geen kostbare metalen zoals
  goud en andere waardevolle zaken te vinden waren. Bovendien zouden
  er kannibalen, menseneters, wonen.
  4
  Wist U overigens dat de term kannibaal is geïntroduceerd in deze tijd?
  Columbus, die via een westelijke route Azië wilde bereiken en zijn hele
  leven volhield dat hij daar aangekomen was, vernam dat de Taíno in
  oorlog waren met de wilde, mensenetende Caribe van de Kleine
  Antillen. Hij veronderstelde dat dit de Caniba waren, de strijders van
  de Mongoolse veroveraar de Grote Khan, die de eilanden voor de kust
  van Azië moesten aanvallen. Deze zogenaamd éénogige mensen met
  hondenkoppen waren in laat-middeleeuws Europa alom bekend uit de
  verhalen van Marco Polo en De Mandeville.4 Columbus verwarde de
  term caniba met canibal en caribe.5 Op 26 december 1492 gebruikte hij
  voor de eerste keer de term Caribe om de verondersteld mensenetende
  indianen aan te duiden. De inhoudelijke strekking van ‘mensenetende
  wilde’, afgeleid van De Mandeville’s verhalen over Azië, is één van de
  vele ‘indianenverhalen’.
  Columbus mag dan wel op zijn reizen schedels en botten in mandjes
  aan dakbalken in huizen hebben zien hangen, maar de interpretatie van
  de Spanjaarden was waarschijnlijk een misconceptie van het gebruik
  van ‘rituele antropofagie’: de manipulatie en het offeren van
  menselijke lichaamsdelen om de kracht van de overledene te laten
  voortleven in zijn nakomelingen. De Spanjaarden hadden wellicht
  politieke en economische redenen om de indios als niet humane
  wezens te beschouwen. Archeologisch is kannibalisme nooit aangetoond
  in het Caraïbisch gebied.
  Door oorlog, besmettelijke ziekten en slavernij nam het aantal
  indianen binnen zeer korte tijd drastisch af. De Spaanse kolonisatoren
  wilden dat ze zich zouden onderwerpen aan hun gezag en stelden ze te
  werk binnen het ‘encomienda’-systeem. Dit was een verkapte vorm van
  5
  slavernij waarbij de indianen onder het juk kwamen te zitten van
  Spaanse grootgrondbezitters. Ze werden meedogenloos uitgebuit,
  moesten tribuut betalen en zich bekeren tot het katholieke geloof.6
  De overlevende indiaanse bevolking heeft zich in de 16e eeuw gemengd
  met de ‘nieuwkomers’ uit Europa en zwarte slaven van de westkust van
  Afrika die de verzwakte of uitgemoorde indiaanse slaven moesten
  vervangen. Slechts een klein aantal wist aan de Spaanse onderdrukking
  te ontkomen en stand te houden op de zuidelijke Kleine Antillen waar
  momenteel zo’n 3000 Cariben of ‘Kalinago’, zoals ze zichzelf noemen,
  wonen op de eilanden Dominica, St. Vincent en Trinidad. In de 17e
  eeuw is er veel over hen geschreven door Franse missionarissen, die
  een aantal jaren tussen de indianen woonden. Ze beschreven hun
  dagelijks leven en gebruiken vanuit een meer verlichte visie, maar het
  uiteindelijk doel bleef het bekeren tot het katholieke geloof.7
  De kolonisatie van de Nieuwe Wereld heeft uiteindelijk geleid tot de
  verdeeldheid van het Caraïbisch gebied zoals wij die vandaag de dag
  kennen. Spanjaarden, Fransen, Engelsen, Nederlanders, Koerlanders,
  Denen, Zweden en later ook Noord-Amerikanen eigenden zich delen
  van het gebied toe. Veel later kwamen er ook contractarbeiders uit
  Azië. Zo is door de tijd heen een nieuw mozaïek aan culturen ontstaan
  met gemengde identiteiten en een eigen geschiedenis. Men voelt zich
  boven alles Trini, Saban, Statian, Arubiano, Dominicano of Cubano,
  maar men ontleent zijn/haar afkomst aan de geschiedenisboeken die
  geschreven zijn door de koloniserende mogendheden. Hierin komt de
  geschiedenis van het eigen eiland en de oorspronkelijke bewoners
  nauwelijks of niet aan bod. Op die eilanden waar men wel over de
  6
  eigen geschiedenis leert, begint deze pas zo’n 500 jaar geleden en
  voert de slavernij de boventoon.
  Het indiaanse verleden van de eilanden is ook in Europa, zoals
  bijvoorbeeld in Nederland, slecht bekend. En dat terwijl het cultureel
  erfgoed van de Nederlandse Antillen en Aruba deel is van het Koninkrijk
  der Nederlanden.
  Leiden in het Caraïbisch gebied
  Leiden stond aan de wieg van de archeologiebeoefening in het
  Caraïbisch gebied. Reeds in 1923 maakte de antropoloog J.P.B. de
  Josselin de Jong, destijds conservator van het Leidse Museum voor
  Volkenkunde, als eerste Leidenaar deel uit van een archeologische
  expeditie naar de Nederlandse Antillen.8 Op Saba verhaalt men nog
  steeds dat De Josselin de Jong op een draagstoel de 800 treden van de
  Ladder Bay besteeg op weg naar zijn opgravingen in The Bottom.
  In de 60er en 70er jaren hebben Dr. P. Glazema9 van de Rijksdienst
  voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (R.O.B.) en Prof. P.J.R.
  Modderman van het Instituut voor Prehistorie te Leiden contacten
  gelegd met de Nederlandse Antillen (met name Curaçao en Aruba) en
  Suriname om archeologisch onderzoek op gang te brengen. Een aantal
  expedities naar de West werd ondernomen. De eerste Leidse
  dissertaties over dit gebied zijn van de hand van Cees Dubelaar en Aad
  Versteeg.10
  Het is echter pas vanaf midden jaren ’80 dat de archeologie van het
  Caraïbisch gebied een structurele plaats kreeg binnen Leiden onder de
  opvolger van Modderman, Leendert Louwe Kooijmans. Opgravingen
  werden uitgevoerd door Aad Versteeg, Jay Haviser, Menno Hoogland en
  7
  mijzelf op St. Eustatius, Saba, St. Maarten, Aruba en Curaçao in
  samenwerking met het Archeologisch en Antropologisch Instituut van de
  Nederlandse Antillen (AAINA) en het Archeologisch Museum Aruba
  (AMA).11 De opgravingsmethoden waren duidelijk beïnvloed door
  Nederlandse prehistorici: ze werden gekenmerkt door grootschalig
  nederzettingsonderzoek.
  Sinds de jaren ’90 hebben we het Leidse onderzoek weten uit te
  breiden over de geopolitieke grenzen van de eilanden. Door
  toenemende internationale samenwerkingsverbanden en met financiële
  steun van onder anderen de Nederlandse Organisatie voor
  Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) hebben we archeologisch
  onderzoek verricht op vele eilanden tussen Trinidad en Cuba.
  De geopolitieke verdeling van de eilanden heeft de ontwikkeling van
  het archeologisch onderzoek lang beïnvloed. Ondanks een in de jaren
  ’60 opgerichte overkoepelende organisatie voor de archeologie van het
  Caraïbisch gebied, werkten Fransen uitsluitend op de Franse eilanden,
  Engelsen op de voormalig Engelse eilanden, Nederlanders op de
  Nederlandse Antillen en Amerikanen op Puerto Rico en de Amerikaanse
  Maagdeneilanden. Alleen op Cuba en in de Dominicaanse Republiek
  werkten lokaal opgeleide archeologen. Ieder gebruikte zijn eigen
  methoden en de onderlinge taalverschillen vormden een barrière voor
  de verspreiding van de onderzoeksresultaten. Deze insulaire aanpak
  heeft geleid tot een eilandcentrische visie van archeologische culturen
  die niet of nauwelijks met elkaar in contact zouden staan.
  De basis van het huidig onderzoek in Leiden vormt de idee dat de
  Caraïbische Zee geen barrière vormde maar juist een verbindingsweg
  8
  tussen de honderden eilanden en de landen die hieraan grenzen.12 Het
  bestuderen van de mobiliteitspatronen en uitwisselingsnetwerken van
  goederen en ideeën tussen de voor-koloniale samenlevingen is hierbij
  het uitgangspunt. We gaan ervan uit dat uitwisseling niet alleen
  voortkomt uit een ongelijke verdeling van natuurlijke bronnen in het
  gebied maar dat ook biologische aspecten zoals overleving en ‘fitness’
  van de populatie erbij een belangrijke rol spelen.
  Ons onderzoek beweegt zich op het snijvlak van de alpha-, bèta- en
  gammawetenschappen en is daarmee exemplarisch voor het onderwijsen
  onderzoeksprofiel van de Faculteit der Archeologie. We bestuderen
  de menselijke samenleving in het verleden met behulp van methodes
  uit de sociale en historische wetenschappen, alsook uit de aard- en
  natuurwetenschappen.13

  
  Kolonisatie, migratie, activiteits- en seizoensgebonden mobiliteit of
  mobiliteit tussen gemeenschappen door huwelijken, feesten, oorlog en
  uitwisseling worden deels bepaald door omgevingsfactoren en sociaal
  gedrag, maar ook door socio-politieke en ideologische factoren.
  Hierdoor ontstaan ingewikkelde netwerken waarin mensen, goederen
  en ideeën circuleren. Tegenwoordig ontstaan dit soort netwerken
  vliegensvlug met behulp van internet, gsm en satellieten. De
  Caraïbische indianen daarentegen communiceerden met elkaar over
  grote afstanden door kanotochten en vervolgens door de overdracht
  van mond-tot-mond nieuws en verhalen naast het uitvoeren van rituele
  dansen.
  In de archeologie vinden deze netwerken hun neerslag in menselijk
  skeletmateriaal, dier– en plantenresten en voorwerpen van aardewerk,
  steen, goud, schelp, bot en koraal.
  9
  De mobiliteit van mensen is deels vastgelegd in regels voor
  huwelijksuitwisseling en huwelijksvestiging. Deze kunnen we door
  middel van de studie van het grafritueel, DNA en isotopenonderzoek op
  skeletresten achterhalen. Zo hebben Menno Hoogland en Raphael
  Panhuysen met behulp van strontium-isotopenonderzoek kunnen
  aantonen dat er onderscheid te maken is tussen lokale en niet-lokale
  individuen in een grafassemblage. Bij dit onderzoek wordt de
  verhouding tussen de strontiumelementen in het bot en de tanden
  gemeten en wordt dit vergeleken met de verhouding waarin strontium
  van nature voorkomt op de eilanden. Dit onderzoek is ontwikkeld in het
  kader van het door NWO gefinancierde VIDI-project in samenwerking
  met Prof. dr. Gareth Davies van de Faculteit der Aard- en
  Levenswetenschappen aan de VU. Uit een studie naar de prehistorische
  gemeenschap op de vindplaats Anse à la Gourde op het eiland
  Guadeloupe blijkt dat 25% van de 93 begraven individuen niet lokaal
  geboren is en pas op latere leeftijd door huwelijk of een andere vorm
  van mobiliteit in het dorp is komen wonen.
  Aan de hand van bioantropologisch onderzoek hebben Hoogland en
  Panhuysen inzicht verkregen in de manier van leven, de
  gezondheidstoestand en de verspreiding van ziekten voordat Columbus
  in het Caraïbisch gebied aankwam. Zo hebben ze kunnen vaststellen
  dat een groot deel van de laat-prehistorische populaties op Guadeloupe
  en Saba besmet waren met de Treponema pallidum pertenue bacterie
  oftewel ‘yaws’, een door huidcontact overdraagbare ziekte.14 Onlangs
  stonden de kranten nog vol met verslagen van een recent DNAonderzoek
  waarin de relatie tussen yaws en de seksueel overdraagbare
  syfilis werd gelegd. De Treponema bacterie zou met zeelui
  meegekomen zijn van Amerika naar Europa. Twee jaar nadat Columbus
  10
  teruggekeerd was van zijn eerste reis, brak syfilis uit onder Franse
  troepen bij het beleg van Napels.
  Dat er goederen en ideeën werden uitgewisseld, leiden we af uit de
  verspreiding van iconografische voorstellingen en exotische materialen.
  Deze worden bestudeerd aan de hand van versieringsmotieven op de
  materiële cultuur en herkomstbepalingen van materiaalcategorieën.
  Door functioneel, technologisch en geochemisch onderzoek te
  combineren, hebben promovendi Daan Isendoorn, Sebastiaan
  Knippenberg en Yvonne Lammers-Keijsers kunnen aantonen waar en
  hoe de bewoners van de Kleine Antillen grondstoffen bemachtigden
  voor het vervaardigen van hun stenen en schelpen werktuigen en
  aardewerken potten.15 Opmerkelijk is dat niet-lokale individuen op
  Anse à la Gourde ook begraven zijn met voorwerpen van niet-lokale
  herkomst.
  Alistair Bright en Maaike de Waal hebben met hun promotieonderzoek
  over de verspreiding van aardewerktypen en versieringsmotieven in
  combinatie met nederzettingspatronen het beeld van de intra- en
  interinsulaire relaties op de Kleine Antillen verscherpt.16 Alice Samson,
  Roberto Valcárcel en Jorge Ulloa doen gelijksoortig onderzoek voor de
  Grote Antillen.
  Door deze informatie te combineren met etnohistorische gegevens uit
  de vroeg-koloniale Europese bronnen en cultureel antropologisch
  onderzoek onder huidige indiaanse gemeenschappen kunnen we de
  empirisch verkregen archeologische gegevens interpreteren vanuit een
  levende context. Zo verrichten Arie Boomert, Adriana Churampi, Jimmy
  Mans en Eva Paulsen in samenwerking met linguiste Eithne Carlin
  11
  onderzoek naar de ideeënwereld en sociale relaties van de vroegkoloniale
  en hedendaagse indiaanse gemeenschappen op de eilanden
  en in Suriname en de andere twee Guiana’s. Zij onderstrepen met hun
  onderzoek het belang van de vergankelijke materiële cultuur die naar
  alle waarschijnlijkheid ook in de voor-koloniale periode het grootste
  deel van het huisraad vormde en werd uitgewisseld binnen de
  bestaande contactnetwerken. Materialen zoals hout, kalebas, vezels,
  boombast en veren overleven de tand des tijds in een tropische
  omgeving als het Caraïbisch gebied niet of nauwelijks en zijn dus
  archeologisch amper traceerbaar.
  De Caraïbische zee: toneel van 8000 jaar netwerken
  Bij het eerste contact in 1492 waren de Europeanen verbaasd over de
  maritieme vaardigheden van de indiaanse eilandbewoners en hoe
  succesvol ze grootschalige interactienetwerken onderhielden. Ze waren
  ook zeer onder de indruk van de snelheid waarmee
  uitwisselingsgoederen, ook Spaanse goederen, geïntroduceerd en
  binnen deze netwerken getransporteerd werden. Fray Bartolomé de las
  Casas, een Spaanse priester van de orde der Dominicanen citeert
  Columbus die in zijn dagboek op 15 oktober 1492, enkele dagen na zijn
  aankomst in de Bahamas, schreef17:
  “en terwijl ik tussen deze twee eilanden was, nl. Santa Maria (Rum
  Cay) en dat grotere dat ik Fernandina (Long Island) heb genoemd,
  ontmoette ik een man in een kano die van Santa Maria naar Fernandina
  ging. Hij had bij zich een klein brood, de maat van zijn vuist, een
  kalebas met water, wat rode aarde tot poeder gemalen en tot een
  pasta gemaakt, en enkele gedroogde bladeren, die deze mensen erg
  12
  moesten waarderen, want op San Salvador kreeg ik er wat van
  aangeboden. Hij had ook een mand bij zich, gemaakt op hun inheemse
  manier waarin hij een klein snoer van glaskralen had en twee ‘blancas’
  (Spaanse munten). Hieruit kon ik opmaken dat hij uit San Salvador
  kwam, Santa Maria had aangedaan en nu op weg was naar
  Fernandina.”
  Dit Caraïbische interactienetwerk ontstond zo’n 8000 jaar geleden,
  toen de eerste rondtrekkende jagers-vissers-verzamelaars met kano’s
  vanuit Zuid- en Centraal-Amerika de Antilliaanse archipel kwamen
  verkennen om zich er uiteindelijk permanent te vestigen.18 Eilanden
  dicht bij de continentale kusten zoals Trinidad, Curaçao, en Cuba
  verkenden zij het eerst, en in de eeuwen daarna geleidelijk aan ook de
  rest van de archipel.
  Vanaf het moment dat zij de eilanden bevolkten, veranderden zij het
  landschap, manipuleerden gewassen en experimenteerden enige tijd
  later met het vervaardigen van potten uit klei.
  In de eerste eeuwen leefden ze van het jagen op hagedissen,
  knaagdieren en herten, door planten en vruchten te verzamelen en
  door het vangen van vissen en schildpadden naast het verzamelen van
  schelpdieren. Hun werktuigen maakten zij uit steen en schelp. Grote
  vuurstenen klingen, gevonden in de Dominicaanse Republiek, werden
  vermoedelijk gebruikt bij de slachten van reuzenluiaards. Die waren
  dan ook snel daarna uitgestorven.
  In het tropisch bos van Saba ligt op 400 m boven zeeniveau het
  kampement Plum Piece. Archeologische resten aangetroffen tijdens
  onderzoek door ons verricht in de afgelopen jaren wijzen op
  13
  seizoensgebonden gebruik van het kampement door jagers-vissersverzamelaars
  rond 1500 v. Chr., dus zo’n 3500 jaar geleden gebaseerd
  op C14-dateringen19. Deze resten bestaan uit de sporen van een paar
  kleine houten hutten en een afvalhoop met grote hoeveelheden
  voedselresten. Deze vroege Sabanen aten vooral landkrabben en
  zeevogels. Met name de pijlstormvogel was voor hen klaarblijkelijk een
  delicatesse. Zowel landkrabben als zeevogels zijn het beste te vangen
  wanneer de krabben jaarlijks naar de zee lopen om eieren te leggen en
  de zeevogels op het eiland komen broeden, dit is tussen februari en
  juli. Dit seizoensgebonden dieet vulde de Sabanen aan met vis die
  ruimschoots voorhanden was op het rif voor Saba en in de open zee.
  Verder aten ze zaden, noten, vruchten en in het wild groeiende
  knollen. Tussen de voedselresten bevonden zich ook afgedankte
  werktuigen uit steen, vuursteen, schelp en koraal. Uit steen werden
  maal- en klopstenen gemaakt voor het verpulveren van zaden en noten.
  Vuursteen werd gebruikt voor het snijden van planten en schelpen
  dissels voor het bewerken van hout. Deze dissels maakten ze uit de
  grote Strombus gigas schelp of ‘conch shell’ zoals hij tegenwoordig
  lokaal bekend staat.
  Die dissels werden gebruikt bij het uithakken van verbrande
  boomstammen om zogenoemde ‘dugout canoes’ te maken,
  boomstamkano’s. Kano’s speelden een cruciale rol in de communicatie
  en geschikte boomsoorten waren niet op alle eilanden aanwezig.
  Het lijkt erop dat men in één bepaald seizoen van het jaar speciaal
  naar het tropisch bos van Saba kwam om planten te verzamelen maar
  vooral ook om hout te kappen voor het maken van kano’s.
  Vuursteen was niet voorradig op Saba zelf, dus dat gingen de indianen
  van Plum Piece, ofwel zelf halen bij de belangrijkste bron in het
  14
  gebied, gelegen op het eiland Antigua, op een paar dagen varen, of ze
  verkregen het van andere groepen. Alles wijst erop dat deze eerste
  eilandbewoners al opereerden binnen het netwerk van een aantal
  eilanden om aan hun dagelijkse levensbehoeften te voldoen. Ze
  wisselden materialen uit en naargelang het seizoen en de activiteit
  peddelden ze met hun kano’s heen en weer.
  Door toenemende wederzijdse expedities, contacten en uitwisseling
  tussen groepen uit de kuststreken van Zuid- en Centraal-Amerika en op
  de eilanden gevestigde gemeenschappen van jagers-vissersverzamelaars
  werden steeds meer eilanden bewoond. Men leefde voor
  lange perioden op één plek en richtte dorpen op. De
  dorpsgemeenschappen maakten deel uit van een egalitaire samenleving
  die verbonden was door huwelijksbanden. Er werd nog altijd gejaagd
  op klein wild (het grootste zoogdier was op de oceanische eilanden de
  inheemse rijstrat die met de komst van de schepen uit Europa
  vervangen is door de scheepsrat). Men leefde nog steeds van de
  visvangst en het verzamelen van schelpdieren, maar dit eiwitrijke dieet
  werd nu steeds meer aangevuld met zetmeel. Het domesticeren en
  verbouwen van gewassen, onder anderen maniok, zoete aardappel,
  yams en tayer, was inmiddels een belangrijke economische bezigheid
  geworden. Het aanleggen van kostgronden en het beter ‘managen’ van
  de natuurlijke omgeving was één van de redenen waarom mensen nu
  langer op één plek bleven wonen.
  In de dorpen werden aardewerken potten gebakken en voorwerpen uit
  hout, steen, schelp en bot minutieus bewerkt. Ook werden ze
  bemachtigd door uitwisseling over korte of lange afstanden. Er
  bestonden tussen de eilanden uitgestrekte interactienetwerken voor de
  15
  uitwisseling van goederen en ideeën. Zo werden onder anderen jadeit,
  lapis lazuli en amethist uitgewisseld. Het herkomstgebied in Zuid- en
  Centraal-Amerika werd een soort ‘lifeline’, een sociaal vangnet.20
  Herinneringen aan het land van de voorouders werden vermoedelijk via
  mythen en verhalen overgedragen en uitgebeeld door middel van
  iconografische voorstellingen. Zo circuleerde bijvoorbeeld de
  uitsluitend op het vasteland voorkomende koningsgier op stenen
  amuletten in de eilanden.21
  In de laatste eeuwen voor de kolonisatie namen de activiteiten op de
  eilanden sterk toe omdat het culturele, ideologische en sociaal–
  politieke klimaat veranderde.22 Uit de vroeg-koloniale bronnen blijkt
  dat tijdens het eerste contact op de Grote Antillen en langs de kusten
  van Centraal- en Zuid-Amerika hiërarchische samenlevingen bestonden
  met complexe sociaal-politieke organisatiestructuren. Deze
  hoofdmanschappen of cacicazgos (dit is de term waarmee de
  Spanjaarden ze aanduidden) waren van verschillende aard en grootte.
  In de archeologie zien we de opkomst hiervan terug in de constructie
  van ceremoniële centra met balspeelplaatsen en een uitzonderlijk rijke
  elite-gebonden materiële cultuur.23 Ons huidige onderzoek op de
  Dominicaanse Republiek richt zich op de archeologische resten van een
  Taíno dorp uit ongeveer 1400 na Christus. Dorpen tot 1000 mensen
  stonden onder leiderschap van een hoofdman of cacique. Een gebied
  met een aantal dorpen vormde een hoofdmanschap, bestuurd door een
  hoofd-cacique. Zijn/haar leiderschap was erfelijk.24 Hispaniola was
  opgedeeld in vijf van deze cacicazgos. De grenzen ervan werden
  bepaald door de cacique middels oorlogvoering, het sluiten van
  allianties en andere vormen van politieke manipulatie. Vooroudercultus
  16
  vormde de basis van de politiek-religieuze ideologie. Goede relaties
  met de bovennatuurlijke wereld waren van levensbelang voor de macht
  van de cacique en met behulp van geestverruimende middelen, zoals
  de zaden van de Anadenanthera peregrina25, konden de cacique en de
  behique of sjamaan in contact treden met de goden.26 In de
  archeologie vinden we hier de rituele parafernalia van terug zoals
  braakspatels en snuifpijpjes.
  Alhoewel uit het archeologisch beeld duidelijk wordt dat de
  gemeenschappen op de kleinere eilanden nooit politieke centralisatie
  hebben gekend, onderhielden ze relaties met de hoofdmanschappen
  van de Grote Antillen en de Centraal- en Zuid-Amerikaanse
  kustgebieden. Uit ons archeologisch onderzoek op Saba blijkt dat
  althans een deel van de bewoners van de Kleine Antillen onder invloed
  kwam van de Taíno hoofdmanschappen. De ABC-eilanden maakten deel
  uit van de hoofdmanschappen van de Caquetío van west Venezuela.
  De verschillende hoofdmanschappen bestierden complexe
  netwerksystemen rond de Caraïbische Zee. Colombiaans goud werd
  verhandeld langs de kusten van Centraal-America, en voorts met Cuba
  en Hispaniola. Aardewerken potten en rituele voorwerpen uit bot,
  steen en schelp circuleerden tussen de Grote en Kleine Antillen. De
  bevolking op Curaçao, Aruba en Bonaire was betrokken in netwerken
  met het binnenland van Venezuela voor de uitwisseling van onder
  anderen tabak, zout, en kralen van steen en schelp.
  Het eiland Saba vormde wellicht door zijn ligging een noodzakelijk
  scharnier binnen het netwerk tussen de hoofdmanschappen op de Grote
  Antillen en die op het Zuid-Amerikaanse vasteland.27 Het ligt op het
  17
  noordelijkste deel van de Kleine Antillen en niet ver van de rijke
  visgronden van de Saba Bank, een 2200 km2 groot onderzees plateau.
  Onze opgravingen op de vindplaats Kelbey’s Ridge hebben de sporen
  van een aantal kleine, ronde houten huizen blootgelegd. De doden
  werden onder de huisvloeren begraven. Er zijn aanduidingen dat de
  grafkuil na de bijzetting van de dode een tijd openbleef, er botstukken
  uitgehaald werden als de weke delen waren vergaan. Deze botstukken
  deden vermoedelijk dienst als orakels en onderschrijven de bijzondere
  band die de eilandbewoners onderhielden met hun voorouders zoals in
  die tijd gebruikelijk was. Het was dan ook waarschijnlijk dit gebruik
  dat Columbus beschreef toen hij op Cuba botten en schedels in
  mandjes aan de dakbalken van huizen zag hangen.
  Strontium-isotopenonderzoek laat een heterogene herkomst zien van
  de begraven individuen. We gaan er dus van uit, dat de meeste
  bewoners pas op latere leeftijd naar Saba gekomen zijn om een dorp te
  stichten. De enorme hoeveelheid visafval in het dorp, bewaard
  gebleven in een aantal grote haardplaatsen, doet vermoeden dat de
  bewoners van Kelbey’s Ridge betrokken waren bij intensieve visserij.
  Mogelijk gaat het om de exploitatie van de Saba Bank, en de
  verwerking (drogen en roken) van de vissen voor hun
  uitwisselingsnetwerk. Uit ons antropologisch onderzoek bij indiaanse
  groepen in de Guianas blijkt ook dat voedsel een belangrijke
  component vormt binnen de netwerken.
  Ook de exotische herkomst van bijvoorbeeld steen en klei, gebruiks- en
  rituele voorwerpen alsook de versieringsmotieven op aardewerk wijzen
  op de veelzijdige contacten die de bewoners van Kelbey’s Ridge
  onderhielden met hun buren en verwanten. Soms woonden die
  18

  
  honderden kilometers, dus dagen of soms weken varen, van hen
  vandaan.
  Kortom, de Caraïbische Zee was al lang vóór 1492 het toneel van
  intensief netwerken. Het was een dynamisch landschap waarin relaties
  en contacten door de tijd heen verschoven. Het zijn deze netwerken
  die aan de basis liggen van de U zeker welbekende ‘Columbian
  Exchange’28, een proces dat wereldwijd zijn impact heeft gehad, maar
  voor de inheemse bevolking van de Amerika’s dramatische gevolgen
  heeft gehad.
  Op grote schaal werden na 1492 planten, dieren, voedsel, mensen,
  goederen en ideeën, maar ook epidemische ziektes tussen het
  Oostelijk en Westelijk halfrond uitgewisseld en verspreid.
  Wist U dat U dagelijks woorden in de mond neemt die ontleend zijn aan
  de talen van de oorspronkelijke bewoners van de Amerika’s? Woorden
  als tabak, cacao, barbecue, kano en tomaat zijn er maar enkele van.
  De Amerikaanse, Europese, Afrikaanse en Aziatische leefgewoonten
  zijn na 1492 voorgoed veranderd en sindsdien is door de globalisering
  het uitwisselingsproces in een stroomversnelling geraakt.
  Vóór 1492 waren er geen sinaasappels in Florida, geen bananen in
  Ecuador, geen paprika’s in Hongarije, geen rubberbomen in Afrika en
  was er geen chocola in Zwitserland, geen chili in India en geen gele
  koorts in de Amerika’s. Twintig procent van het goud in 16e-eeuws
  Europa kwam van de Caraïbische eilanden.
  Toekomst van het onderzoek
  Met de recent verkregen VICI subsidie van NWO gaan we in de komende
  jaren met een internationaal en interdisciplinair team van twaalf
  19
  onderzoekers de dynamiek en achterliggende mechanismen van de
  mobiliteitspatronen en uitwisselingsnetwerken van de Caraïbische
  indianen verder ontrafelen en in kaart brengen. Hierbij zullen
  bestaande collecties uit een groot geografisch gebied worden
  onderzocht op herkomst en iconografie. Centraal bij het onderzoek
  staat het verder ontwikkelen en verfijnen van natuurwetenschappelijke
  methoden voor de analyse en herkomstbepaling van materialen en
  menselijke skeletresten. Hierbij zullen we samenwerken met
  ecologen, moleculair biologen en geochemici. Het onderzoek naar de
  epidemiologie van de ziekte ‘yaws’ in het Caraïbisch gebied wordt
  uitgebreid met oud-DNA en kan een bijdrage leveren aan het
  zogenoemde ‘syfilis’-debat.
  Samenwerking met diverse specialisten en laboratoria binnen wat nu de
  Faculteit der Archeologie is zal ook in de toekomst voor ons onderzoek
  van groot belang blijven. Hier wil ik speciaal Bram van As, Raymond
  Corbey, Annelou van Gijn, Thijs van Kolfschoten, Joanne Mol, Loe
  Jacobs, Erick van Driel en Medy Oberendorff noemen voor hun
  betrokkenheid bij ons onderzoek in de afgelopen jaren.
  Voorts is het ons voornemen om in de toekomst de koloniale
  archeologie een voornamer plaats te geven binnen ons onderzoek en zo
  de brug te slaan tussen het onlosmakelijk verbonden voor-koloniale en
  koloniale verleden van het Caraïbisch gebied. In het najaar sprak Prof.
  Gert Oostindie zijn inaugurale rede uit als hoogleraar Caraïbische
  geschiedenis. Met mijn benoeming bestrijkt de Universiteit Leiden nu
  de volledige geschiedenis van het gebied vanaf haar eerste bewoning
  tot op heden.
  De integratie van onderzoek en onderwijs is voor ons altijd van hoge
  grote prioriteit geweest. De afgelopen 20 jaar hebben ruw geschat
  20
  tussen de 200 en 300 studenten archeologie hun praktijkonderwijs op
  één van de Caraïbische eilanden genoten. Velen hebben scripties
  geschreven over deelonderwerpen van ons onderzoek. We hopen de
  komende jaren onze ‘graduate community’ verder uit te breiden;
  interactie met studenten is voor ons een enorme stimulans.
  Kwetsbaar verleden
  Het indiaanse verleden van de Antillen ligt besloten in een zeer
  kwetsbaar bodemarchief. Natuurlijke factoren zoals kusterosie door
  zeespiegelstijging en orkanen (trouwens nog een inheems woord) vagen
  gestaag de veelal aan de kust gelegen resten van de indiaanse dorpen
  weg. Eeuwenoude voorwerpen liggen te grabbel op de stranden als
  ware het een uitverkoop van een ‘supermarché de l’archéologie’, zoals
  privé-verzamelaars op Guadeloupe het fenomeen noemen.
  Ook worden deze archeologische vindplaatsen bedreigd door recente
  ontwikkelingen in de economie; de bouwactiviteiten op de eilanden
  zijn namelijk in een stroomversnelling geraakt, grootschalige
  hotelcomplexen worden gebouwd op plaatsen van prehistorische
  dorpsresten. Toen wij in 2005 in de Dominicaanse Republiek de
  vindplaats Punta Cana zouden opgraven, konden wij ternauwernood de
  vondsten uit een storthoop redden. De vindplaats was enkele dagen
  voor onze aankomst door een bulldozer weggeschoven in verband met
  de aanleg van een golfbaan.
  Moedwillige vernietiging of vandalisme zoals het aanbrengen van
  graffíti op prehistorische rotstekeningen en artefactenroof voor de
  kunsthandel zijn andere facetten die bijdragen aan de teloorgang van
  de prehistorische culturele erfenis van de regio. De aantrekkelijke
  indiaanse voorwerpen verschijnen regelmatig bij veilingen van
  21
  Sotheby’s, Christy’s en via het web bij Ebay. Time Magazine tipte
  onlangs tot afgrijzen van de archeologische gemeenschap het
  verzamelen van archeologica als een klinkende investering.
  Wetgeving aangaande het behoud van het cultureel erfgoed van het
  Caraïbisch gebied is door de geopolitieke verdeeldheid in het gebied
  niet eenduidig. Op de Franse eilanden geldt het verdrag van Valetta
  zoals in Europa, wat inhoudt dat de ‘verstoorder’ betaalt. Het schrijft
  voor dat voorafgaand aan iedere bouwactiviteit een afweging van
  archeologische belangen plaats heeft. De projectontwikkelaar moet
  dan rekening houden met archeologisch onderzoek voorafgaand aan de
  bouw. Op de andere eilanden bestaat zo’n wetgeving niet. Het is onze
  intentie om de komende jaren onze internationale samenwerking in het
  gebied uit te breiden en met lokale instanties en musea ernaar te
  streven om gemeenschappelijk zorg te dragen voor het beheer van het
  cultureel erfgoed, publieksgerichte presentatie ervan te bevorderen en
  de opleiding van lokaal kader te bewerkstelligen.
  Ook op de Nederlandse Antillen is het Verdrag van Valetta nog niet
  geïmplementeerd. Dit tot grote frustratie van instanties op de Antillen
  als het Nationaal Archeologisch Antropologisch Museum, St. Maarten
  Archaeological Center, St. Eustatius Center for Archaeological Research
  en het Archeologisch Museum Aruba, die zorgdragen voor het erfgoed
  op de eilanden. Op eigen initiatief hebben de Santa Barbara Plantation
  op Curaçao en de familie Plantz op St. Maarten archeologisch
  onderzoek op deze twee eilanden financieel ondersteunt. Ook hebben
  zij ervoor gezorgd dat het erfgoed wordt opgenomen in hun
  ontwikkelingsplannen. Een initiatief dat toegejuicht mag worden en als
  voorbeeld moge dienen voor de vele projectontwikkelaars die tot op
  22
  heden weinig oog hebben voor het kwetsbaar verleden van de Antillen
  en wier oren niet staan naar de echte verhalen over de indianen.
  Dankwoord
  Aan het einde gekomen van mijn rede, wil ik graag een aantal mensen
  en instanties bedanken die er in de afgelopen jaren aan hebben
  bijgedragen dat ik hier deze rede heb mogen uitspreken.
  In de eerste plaats dank ik het vorige en huidige College van Bestuur
  voor het vertrouwen dat U heeft getoond door mij te benoemen tot
  persoonlijk hoogleraar in de archeologie van het Caraïbisch gebied.
  Sticusa en Oksna wil ik bedanken voor hun financiële steun in de eerste
  jaren van ons onderzoek op Saba. NWO ben ik zeer erkentelijk voor
  haar financiële ondersteuning van ons promotieonderzoek en daarna
  van twee kleine programma’s, een ASPASIA, een VIDI en recentelijk ook
  een VICI. Het Leids Universiteits Fonds wil ik danken voor haar steun
  aan het project voor de Campagne voor Leiden en de Bijvanck subsidies
  die de afgelopen jaren aan leden van onze onderzoeksgroep zijn
  toegekend. En tenslotte de Stichting Nederlands Museum voor
  Antropologie en Praehistorie voor haar steun aan onze projecten.
  In het bijzonder wil ik de verschillende mensen en instanties op de
  eilanden noemen die ons toestemming hebben verleend om onderzoek
  te doen. In het bijzonder het Bestuurscollege van het Eilandgebied
  Saba. André Delpuech, die in de jaren negentig vanuit het Franse
  Ministerie van Cultuur belast was met de archeologie op Guadeloupe.
  André merci à toi pour nous avoir accueilli en Guadeloupe et avoir
  entamé une coopération internationale, modèle pour la Caraïbe.
  23
  Marcio Veloz Maggiolo, directeur van het Museo del Hombre Dominicano
  in Santo Domingo. Estimado Marcio, muchas gracias por el recibimiento
  y por la cooperación internacional entre nuestras instituciones en las
  investigaciones de la Republica Dominicana.
  Hooggeleerde Louwe Kooijmans, Jansen en Willems, beste Leendert,
  Maarten en Willem, jullie hebben mij op vele manieren gesteund
  tijdens mijn loopbaan aan de Faculteit der Archeologie. Leendert, ik
  ben je dankbaar voor je harde maar zeer positieve feedback die je
  gedurende heel mijn carrière bent blijven geven. Je vond het graven in
  de Caraïben zwaar, maar interessant en inspirerend denk ik, want je
  bleef ons volgen.
  Maarten en Willem wil ik speciaal bedanken voor de voordracht van
  mijn benoeming tot persoonlijk hoogleraar.
  Maarten, helaas op dit moment in Mexico, is vanaf de beginjaren in
  Leiden mijn belangrijkste tutor geweest. Hij heeft mij bewust gemaakt
  van het belang van cultureel antropologisch onderzoek bij de studie
  van de archeologie van de Amerika’s.
  Willem, sinds vorig najaar vormen wij samen met Jochem Koopman het
  bestuur van de Faculteit. Onze eerste maanden samen zijn intensief
  geweest, we zitten op één lijn en ik hoop dat we onze samenwerking
  de komende jaren op dezelfde manier zullen voortzetten. Jouw inbreng
  van wereld erfgoedstudies binnen de Faculteit betekent voor ons
  onderzoek een grote verrijking, temeer als duidelijk moge zijn uit mijn
  rede dat op het gebied van de wetgeving de komende jaren nog heel
  veel te doen is met de nieuwe status van Saba, St. Eustatius en Bonaire
  als openbare lichamen van Nederland.
  24