Kindertijdwerk: Pleidooi voor een dertigurige werkweek
Download This Document (.pdf)
-
Kindertijdwerk
Pleidooi voor een dertigurige werkweek
In Nederland heeft het traditionele kostwinnersgezin plaatsgemaakt voor het anderhalfverdienersgezin. Hoe handig en verstandig is dat arrangement eigenlijk? Rutger Claassen constateert problemen op drie terreinen: de economische emancipatie van vrouwen, de bevolkingsaanwas en de combinatie van arbeid en zorg ‘in het spitsuur van het leven'. Hij breekt een lans voor een ander model: verlaging van de norm voor een volledige werkweek van veertig naar dertig uur, voor iedereen.
rutger claassen
Gezinnen en kinderen staan plotseling in het middelpunt van de politieke belangstelling. Heel lang leek het thema aan het cda voorbehouden, maar nu afficheert ook de PvdA zich er nadrukkelijk mee: zie het uitgekiende mediaplaatje van de PvdA'ers met jonge kinderen bij de presentatie van het laatste verkiezingsprogramma. In beleidstermen gaat het allemaal om het ‘combinatieprobleem': hoe kunnen ouders hun werk en de zorg voor kinderen combineren (de zogenaamde work-life-balance, treffender zou eigenlijk zijn work-care-balance)?
Helaas getuigen de meeste recente discussies van een armzalige benadering van dit combinatieprobleem. Het gaat eigenlijk alleen over de wijze waarop de kinderopvang in Nederland moet worden betaald: door de ouders zelf ¬ eventueel met hulp van de werkgevers
Over de auteur Rutger Claassen is promovendus aan
de Faculteit Wijsbegeerte van de Universiteit Utrecht
en redacteur van s&d Noten zie pagina 65
s & d 1/2 | 2007
¬ of door de overheid, als ‘gratis' voorziening. Wat slechts weinigen inzien is dat zo op slinkse wijze de fundamentele oplossingsrichting stilzwijgend al is voorondersteld, namelijk een verhoogde arbeidsparticipatie van zowel mannen als vrouwen tot idealiter twee fulltime banen ¬ ieder grofweg veertig uur per week.
Dit artikel wil deze ogenschijnlijke consensus (onder politici) over dit fundamentele vraagstuk ter discussie stellen. De vraag is: welke vorm van arbeidsparticipatie past het best bij onze commitments aan zorg voor de kinderen? Ik zal betogen dat als gevolg van de toegenomen _7 arbeidsparticipatie van vrouwen een cluster van problemen is ontstaan, waarvoor de beste oplossing is de invoering van een _0-urige werkweek.1
drie actuele problemen
Met de massale intrede van vrouwen op de arbeidsmarkt is het traditionele kostwinnersgezin grotendeels tot het verleden gaan behoren. Het
kostwinnersgezin verdeelde arbeid en zorg op een heldere maar zeer ongelijke wijze over beide partners. In plaats daarvan is nu een veel complexere situatie ontstaan, waarin sommige huishoudens overgegaan zijn naar een ‘tweeverdienersgezin', maar de grootste groep opteert voor het ‘anderhalfverdienersgezin'. Daarbij is arbeidsparticipatie van de vrouw grotendeels gerealiseerd, maar in termen van uren onvolledig (vaak rond de twintig uur per week, tegen veertig uur voor de man).2 Met deze nieuwe situatie ontstaan nieuwe problemen. We zien ons namelijk tegelijkertijd gecommitteerd aan drie idealen die niet gemakkelijk met elkaar te verenigen zijn: de (verdere) economische emancipatie van vrouwen, het realiseren van voldoende bevolkingsaanwas en het realiseren van een ontspannen combinatie van arbeid en zorg. Dat wil zeggen, een niet al te hoge ‘combinatiedruk'.
Moeders die in deeltijd werken belanden bijna altijd op de ‘slow track' en worden door zowel hun mannelijke collega's als hun kinderloze seksegenoten op de ‘fast track' voorbijgestreefd
De combinatiedruk voor gezinnen in het algemeen en voor vrouwen in het bijzonder in wat tot ‘het spitsuur van het leven' is gedoopt,
__ lijkt steeds hoger op te lopen. Recent onderzoek bevestigde dat ook in de periode 2000-200_ de trend heeft doorgezet dat meer tijd wordt besteed aan verplichtingen (arbeid plus zorg)._ Vooral bij vrouwen hoopt de druk zich op: _1% van de vrouwen vindt de combinatie van arbeid en zorg zwaar, van de vrouwen met jonge kinderen zelfs __%. De eigen arbeidstijd blijkt hierin een voorname rol te spelen._ Begrijpelijkerwijs uiten velen de wens om minder te gaan werken. Zo is slechts _0% van de vrouwen die fulltime
s & d 1/2 | 2007
werken naast een fulltime werkende man (tweeverdienershuishouden) tevreden met de eigen werktijden en wil 70% van hen het liefst minder werken. Maar ook van de fulltime werkende mannen in een anderhalfverdienershuishouden zou 2_ tot _0% (afhankelijk van de door de vrouw gewerkte uren) minder willen werken. Frappant is overigens dat van de vrouwen met een kleine deeltijdbaan (1-11 uur) maar liefst _2% juist méér zou willen werken._ Er lijkt dus een convergentie in de wensen op te treden naar een baan met een duur ergens tussen zo'n kleine deeltijdbaan en een fulltime baan volgens de huidige norm in.
De bevolkingsaanwas vormt een minstens zo groot probleem. Er worden veel minder kinderen geboren dan vroeger, mede doordat vrouwen het krijgen van kinderen steeds langer uitstellen._ Dit probleem wordt extra pregnant in een tijd van vergrijzing. Kinderen vertegenwoordigen een ‘publiek goed'; zonder een voldoende talrijke volgende generatie heeft de hele samenleving op termijn een onoverkomelijk probleem.7 Uit onderzoek onder kinderloze vrouwen tussen de 2_ en __ jaar blijkt dat vier op de tien vrouwen zichzelf als ‘onvrijwillig kinderloos' beschouwt. Zes op de tien kinderloze vrouwen beschouwt zichzelf als ‘vrijwillig kinderloos' ¬ de voornaamste redenen die gegeven worden zijn ‘kind belemmert de vrijheid' en ‘kinderen opvoeden kost te veel tijd en energie'. Een kwart geeft aan dat werk en kinderen moeilijk te combineren zijn. De Gezinsraad werpt terecht de vraag op ‘in hoeverre kinderloosheid bij deze categorie in feite als "vrijwillig" kan worden betiteld.'_
Ten slotte is er nog steeds een probleem met de emancipatie van vrouwen in termen van gelijkwaardige carrièreperspectieven. Om de combinatiedruk niet te hoog te laten oplopen en omdat vele paren toch graag kinderen willen krijgen, kiezen de meeste vrouwen eieren voor hun geld en opteren voor een deeltijdbaan. Daarmee belanden ze binnen hun bedrijf of organisatie bijna altijd op de ‘slow track', en worden ze door zowel hun mannelijke collega's als
hun kinderloze seksegenoten op de ‘fast track' voorbijgestreefd. 9 Recent onderzoek bevestigt dat de carrière van vrouwen, ondanks de nieuwe levensloopregeling, veel schade lijdt door tijdelijke onderbrekingen en door de keuze voor deeltijdwerk. Het functieniveau en de sociaaleconomische status van deze groep zijn blijvend lager ten opzichte van voltijdwerkende collega's, ook nadat zij op termijn weer voltijd zijn gaan werken.10 De verschillen tussen de seksen in de keuze voor deeltijdwerk of voltijdwerk zijn enorm. In 200_ had bijna 70% van de vrouwen een deeltijdbaan, tegen slechts 1_% van de mannen, bij mannen met kinderen ging het zelfs maar om 10% (deeltijdwerken voor mannen is vaak een aanloop naar het pensioen). Daarnaast blijft de zorg voor de kinderen bij uitstek nog een vrouwentaak. Van de actieve beroepsbevolking met kinderen jonger dan dertien jaar besteedde iets meer dan _0% van de mannen meer dan twintig zorguren per week aan de kinderen, tegenover bijna _0% van de vrouwen.11
oplossing: de 30-urige werkweek
Deze problemen zijn niet verwonderlijk als we ze beschrijven in termen van de eerder genoemde drie gezinstypen. Het traditionele
Tabel 1. Ideaaltypische arrangementen
kostwinnersgezin weet een voldoende hoog kindertal te realiseren omdat één van beide partners volledig vrijgesteld wordt van de plicht (en de mogelijkheid) tot betaald werk. De vrouw kan zich volledig op huishouden en
Het huidige debat biedt ons een vals dilemma, namelijk de keuze tussen ‘moeder thuis wachtend met de thee' of het ‘gesleep naar de crèche'
opvoeding richten. Het evidente nadeel is dat het model de emancipatie van vrouwen geen enkele kans biedt. Vandaar dat het steeds meer tot het verleden behoort ¬ en terecht. In het anderhalfverdienersmodel is het effect op de emancipatie half geslaagd (de deeltijdbaan van de vrouw), maar loopt de combinatiedruk hoger op dan vroeger en lijdt het kindertal onder de verhoogde arbeidsparticipatie. Het tweeverdienersgezin trekt deze lijn nog verder door: de (arbeids-)emancipatie van vrouwen is daarin
volledig verwezenlijkt, maar als gevolg daarvan is de combinatiedruk hoog opgelopen en wordt de kinderwens bij velen uitgesteld of zelfs afgesteld.
Dit overzicht (zie tabel 1) maakt duidelijk dat in de huidige situatie de drie idealen tegen elkaar afgeruild moeten worden. Veel vrouwen (en enkele mannen) staan voor een keuze tussen drie kwaden: fulltime werken en afzien van kinderen; kinderen krijgen en fulltime werken maar afzien van een ontspannen combinatie tussen arbeid en zorg; of kinderen krijgen maar parttime werken en afzien van een carrière.12 Geen van deze situaties is ideaal. Elke oplossing zal hoe dan ook aan alledrie de problemen recht moeten doen: het moet én de gelijkwaardigheid van vrouwen in carrièreperspectieven bevorderen én de combinatiedruk binnen gezinnen verlichten (of althans niet verder verzwaren) én het krijgen van kinderen stimuleren (of althans niet ontmoedigen). Zo bezien biedt het huidige debat ons een vals dilemma, namelijk de keuze tussen terug naar het kostwinnersmodel of de vlucht naar voren in volledige arbeidsparticipatie voor beide ouders, tussen ‘moeder thuis wachtend met de thee' of het ‘gesleep naar de crèche'.
De winst moet zitten in het verbeteren van de middelste optie ¬ het anderhalfverdienersmodel. Om de combinatiedruk te verlichten en het krijgen van kinderen aantrekkelijker te maken zou de gemiddeld gewerkte tijd omlaag moeten. Om de emancipatie te voltooien zou die gewerkte tijd vervolgens beter verspreid moeten worden over man en vrouw. Dit kan alleen bereikt worden bij een algemene reductie van de
_0 werkweek. De _0-urige werkweek zou daarom de ideale oplossing zijn. Zij geeft lucht aan gezinnen, maakt daardoor het krijgen van kinderen aantrekkelijk en bevordert de gelijkwaardige arbeidsparticipatie van vrouwen. Een van de manieren om de maatregel uit te voeren zou kunnen zijn om de werkdag te definiëren als een dag van negen uur 's morgens tot drie uur 's middags, in plaats van tot vijf uur 's middags. Schooltijden en werktijden lopen dan volstrekt synchroon. Niet voltijdwerk of deeltijdwerk, maar ‘kindertijdwerk'. Dit is geen utopie: de vacaturebank http://www.9tot_.nl speelt reeds in op de behoefte van vooral moeders, om alleen onder schooltijd te werken.1_ Maar andere invullingen van een _0-urige werkweek ¬ zoals een collectieve vrije vrijdag of een per werknemer te bepalen vrije dag (dan zou de werkweek bijvoorbeeld vier dagen maal acht uur is _2 uur tellen) ¬ zijn desgewenst natuurlijk ook mogelijk. Hierover moet een discussie gevoerd kunnen worden. Ook is een discussie nodig over de vraag of afspraken over een nieuwe werkweek wettelijk moeten worden vastgelegd of dat deze tot stand moeten komen via overleg tussen werknemers en werkgevers.1_
Kunnen mannen en vrouwen er niet zelf voor kiezen minder te gaan werken wanneer zij de verantwoordelijkheid krijgen voor het opvoeden van kinderen? Doen zij dat niet al? Deels is dat natuurlijk het geval: de vierdaagse werkweek wordt al steeds populairder. Maar de hierboven genoemde cijfers doen toch vermoeden dat er
De 30-urige werkweek geeft lucht aan gezinnen, maakt daardoor het krijgen van kinderen aantrekkelijk en bevordert de gelijkwaardige arbeidsparticipatie van vrouwen
nog een enorme discrepantie is. Blijkbaar is de keuze voor velen niet zo gemakkelijk te maken, ook al is de wil er wel.
In veel organisaties ligt er een grote druk op individuele werknemers om zich te conformeren aan de norm, op straffe van marginalisering. Elke individuele werknemer die thuis meer zou willen zorgen lijdt onder deze norm maar kan hier individueel niets tegen beginnen, tenzij hij/zij bereid is de consequenties te aanvaarden en van een carrière af te zien. Gegeven deze
structuur van het probleem is het dan ook niet verwonderlijk dat mogelijkheden tot verlof vaak niet of marginaal worden benut. Zo neemt iets minder dan _0% van de vrouwen die recht hebben op ouderschapsverlof deze verlofdagen ook daadwerkelijk op. Bij de mannen is dit zelfs slechts 1_%.1_ Alle bestaande regelingen die werknemers de mogelijkheid bieden om vrijwillig werktijd in te ruilen voor zorgtijd (zoals de
De vacaturebank http://www.9tot3.nl speelt reeds in op de behoefte van vooral moeders om alleen onder schooltijd te werken
levensloopregeling, ouderschaps- en zorgverlof), verlangen dus indirect van de werknemer dat deze zichzelf vrijwillig op een zijspoor manoeuvreert. Het wettelijk recht op deeltijdwerk is weliswaar een stap vooruit maar lijdt uiteindelijk toch aan hetzelfde manco. Zoals een krantenkop het treffend verwoordde: ‘Wie hogerop wil, moet geen papadag opnemen.'1_
In dit klassieke geval van een collective action problem kan alleen het collectief wijzigen van de norm de patstelling doorbreken. De enige manier om uit het dilemma te komen is dan ook om de norm voor volwaardige arbeidsparticipatie (fulltime werk) zo te definiëren dat zij compatibel is met het onderhouden van een gezin. Dat wil zeggen dat het voor vrouwen mogelijk wordt om enerzijds kinderen te krijgen en anderzijds op voet van gelijkheid te concurreren met mannen op de arbeidsmarkt en dat het voor mannen mogelijk wordt om op voet van gelijkheid te concurreren met hun collega's en toch een bijdrage te leveren aan de opvoeding van hun kinderen. 17 Op die manier wordt een gelijk speelveld op de arbeidsmarkt gecreëerd.
Het pleidooi voor een _0-urige werkweek, hoewel pijnlijk afwezig in de discussies van van
s & d 1/2 | 2007
daag, is niet bepaald nieuw. Al in 197_ pleitte een groep binnen de PvdA voor een _-urige werkdag. De emancipatoire invalshoek was destijds sterk aanwezig en het hierboven beschreven kernargument lijkt dan ook gelijkluidend. Zo schreef Joke Smit: ‘bij een vijfurige werkdag zijn binnendienst en buitendienst te combineren zonder dat vrouwen maatschappelijke randfiguren hoeven te blijven.'1_ Met buitendienst is bedoeld werk buitenshuis, met binnendienst het huishouden. Toch waren de achtergrond en de argumentatie indertijd nadrukkelijk anders dan tegenwoordig. De combinatiedruk speelde veel minder een rol en het probleem van afnemende bevolkingsgroei was zelfs geheel afwezig.19 De huidige discussie lijkt sterk gevoed te worden door de ervaringen die pas ontstonden in de afgelopen decennia doordat in veel gezinnen de man én de vrouw zijn gaan werken.
tegenargumenten ontkracht
De grootste weerstand tegen het voorstel van de _0-urige werkweek ¬ zo is mijn sterke vermoeden ¬ bestaat uit het verplichtende karakter van deze maatregel. Waarom moeten we iedereen, ook kinderlozen, dwingen om dertig uur te werken? Is dit niet weer typisch zo'n paternalistische maatregel om bepaalde gewenste maatregelen aan individuen op te leggen?
Het belangrijkste punt dat hiertegen ingebracht moet worden is dat elke standaardwerkweek een norm is met enerzijds een betwistbaar karakter en anderzijds een enorme invloed. Iedere samenleving heeft een vastgestelde werkweek, die definieert wat geldt als een fulltime _1 betrekking. In het verleden is die zowel hoger geweest (zoals ten tijde van de Industriële Revolutie, toen niet zelden tien of twaalf uur per dag gewerkt moest worden) als lager (ver terug in primitieve stammensamenlevingen, toen vier uur per dag gewerkt werd20) dan de huidige __ à _0 uur. Elke vaststelling is een conventie ¬ een maatschappelijk vormgegeven en geaccepteerde norm. In Nederland is de conventie voor het laatst gewijzigd toen de vrije zaterdag werd
ingevoerd. Maar gegeven de bovengenoemde problemen voldoet de norm op dit moment niet meer. Een herziening ligt daarom voor de hand.
De vraag rijst natuurlijk of een nieuwe norm van dertig uur geen onevenredige nadelen biedt voor diegenen die graag juist meer willen werken. Zij worden immers wel degelijk tegen hun zin gedwongen om minder te werken. Daar kan echter tegenin gebracht worden dat ook de huidige norm voor sommigen al een belemmering vormt. Vaak gaan zij meer werken in avonden en weekenden, overwerk dat meestal niet betaald wordt, maar wel grotere promotiekansen met zich meebrengt. Dit gedrag zou ook onder een nieuwe norm natuurlijk mogelijk blijven. Maar uitgaande van tien uur overwerk om de eigen ambitie te tonen zou men dan niet meer uitkomen op vijftig uur maar op veertig uur. Een win-win-situatie dus, behalve voor diegenen die echt een intrinsieke motivatie hebben om dag en nacht met niets anders dan hun baan bezig te zijn. Daar staat tegenover dat een nieuwe norm van dertig uur juist voordelen heeft voor diegenen die weliswaar geen kinderen hebben, maar toch graag carrière willen maken én daarnaast voor ouderen of zieke vrienden willen zorgen,
Tabel 2. Ideaaltypische arrangementen
zich willen inzetten voor buurt of vereniging, of hun eigen hobby's op een hoger plan willen brengen.21
Ten slotte de vraag of dit plan wel effectief is. Ten aanzien van emancipatie en combinatiedruk schat ik de effectiviteit hoog in. Wel moet een aantal kanttekeningen worden geplaatst. Zo bestaat de mogelijkheid dat als aanvulling ook andere maatregelen nodig kunnen blijken, vooral ten aanzien van het doorbreken van de gender coding van zorg. Daarnaast is het belangrijk om te beseffen dat effectiviteit in dit geval een relatief begrip is. Want hoewel in het kindertijdmodel de combinatiedruk lichter wordt en de stimulans om kinderen te krijgen groter, zullen zij nooit meer zo groot worden als onder het oude kostwinnersmodel (zie tabel 2 met een enkele ‘+' in plaats van ‘++' voor deze twee categorieën). Aan een lager kindertal en een zwaardere combinatiedruk zullen we moeten wennen. De emancipatie kent dus een blijvende prijs, maar deze wordt wel minder hoog.
Het grootste probleem is het geboortecijfer. Is het niet zo dat het feit dat mensen minder kinderen krijgen eerder een gevolg is van de toegenomen welvaart en de beschikbare anti
conceptie dan van de toegenomen arbeidstijden per huishouden? Als dat zo is, zal een reductie van die arbeidstijden wellicht niet helpen: men houdt ondanks de extra beschikbare tijd voor zorg vast aan de verworven vrijheid om het bestaan kinderloos in te richten. Dit probleem is moeilijk te ondervangen, het voorspellen van de effectiviteit van beleid op geboortecijfers blijkt uiterst lastig. Niettemin zien we dat veel landen pogingen doen om het geboortecijfer te beïnvloeden (te reduceren of juist te verhogen) door subsidies, verlofmogelijkheden en andere maatregelen. Zo heeft de Franse overheid relatief het meest gedaan aan kindvriendelijke maatregelen en scoort Frankrijk het op een na hoogste geboortecijfer in Europa, met een volgens demografen aantoonbaar verband.22 Ook de Nederlandse kinderopvangdiscussie gaat uit van de aanname dat gratis opvang een effect kan hebben op het gedrag.
Het plan voor de _0-urige werkweek staat er hoe dan ook niet slechter voor dan andere plannen met de pretentie de kinderwens te beinvloeden. Het lijkt eerder beter, aangezien het inspeelt op dat wat mensen als het centrale probleem lijken te ervaren, namelijk de combinatie van werk en zorg.2_
een concurrerend model?
Er is een levensvatbare concurrent van het kindertijdmodel, namelijk een verbeterd tweeverdienersmodel. In dit model werken beide ouders fulltime volgens de huidige norm, maar probeert men de problemen van combinatiedruk en laag kindertal te overwinnen door betere faciliteiten te creëren. Kinderopvang, maar ook flexibeler werktijden en het inkopen van allerlei huishoudelijke diensten kunnen de nodige tijdsbesparing opleveren, waardoor met twee fulltime banen toch een huishouden gerund kan worden. Generaliserend gesproken is dit de ‘Amerikaanse oplossing' voor het probleem. Het verschil in de omvang van het aantal gewerkte uren per jaar tussen de eu en de vs blijkt namelijk grotendeels verklaard te kunnen worden
s & d 1/2 | 2007
door het verschil in de mate waarin vrouwen aan weerszijden van de oceaan zelf werken en huishouddiensten inkopen (vs) of juist zelf het huishouden doen en minder werken (eu).2_
Het grote voordeel van het verbeterde tweeverdienersmodel líjkt te zijn dat de welvaart hierbij in financiële zin hoger ligt dan bij het model van de _0-urige werkweek: tachtig uur arbeid per huishouden levert nu eenmaal meer op dan zestig uur. Maar is dat zo? De welvaartsontwikkeling hangt namelijk niet alleen af van
Is het geforceerde uurtje ‘quality time' voor het slapengaan zo'n succes gebleken?
het aantal gewerkte uren per persoon maar ook van de arbeidsparticipatie (aantal werkende personen) en van de arbeidsproductiviteit.
Een reductie van de werkweek hoeft geen negatieve gevolgen te hebben voor het aantal gewerkte uren als totaal. Weliswaar wordt er minder per persoon gewerkt, maar nog meer personen (vrouwen) zullen waarschijnlijk de arbeidsmarkt betreden. Bovendien zou een _0-urige werkweek onderdeel moeten uitmaken van een grootschalige cultuurverandering waarin langer doorwerken juist gestimuleerd wordt: als het spitsuur van het leven meer ontspannen is, hoeft het lontje ook minder snel op te zijn. Men zou in ieder geval tot __ jaar daadwerkelijk werken, en wellicht nog wat langer. Het komt dus neer op een ‘herverdeling van werk' van jong __ naar oud.2_ Daarnaast zou een lichte daling van het grote aantal vakantiedagen ook tot het verantwoorde totaalpakket kunnen horen waarmee de _0-urige werkweek wordt ingevoerd. En het belangrijkste: als het kindertal inderdaad weer stijgt, komt er op lange termijn meer arbeidskracht bij. Vanuit het oogpunt van de vergrijzing doet inzetten op een _0-urige werkweek, zoals het cda doet, dan ook aan als penny wise, pound foolish.
Rutger Claassen Kindertijdwerk
Ook het effect op de arbeidsproductiviteit per
gedorven geluk van de verliezers kan worden
uur is allerminst per se negatief. In sommige
weggestreept, schiet een samenleving als geheel
beroepen zal de productiviteit waarschijnlijk
daar weinig mee op.
dalen; daar waar kleinere banen extra kosten en
Een ander punt draait om gewenning. We
tijd aan overdracht en coµrdinatie met zich mee
zijn nu nog niet gewend aan het eventueel ho
brengen. Aan de andere kant zal er in sommige
gere inkomensniveau van het tweeverdieners
andere beroepen juist efficiencywinst te boeken
gezin. De evolutie van een situatie, na de Tweede
zijn. Deeltijders zijn vaak productiever dan voltijders.2_ De slim plannende, gemotiveerde en
Wereldoorlog, van veertig uur betaald werk per gezin tot zestig uur per gezin nu (man veertig
geconcentreerde deeltijder kan het dus nog wel
uur en vrouw twintig uur) heeft al een grote
eens winnen van de eindeloos vergaderende en
welvaartswinst opgeleverd. Op dit punt in de
koffiedrinkende voltijder. Arbeidsmarktonder
geschiedenis hebben we de keuze om die zestig
zoeker Marcel Kerkhofs bepleit om die reden
uur zo te herverdelen dat we er netto per gezin
het _/_-model, waarin beide partners vier dagen werken: ‘Het is de ideale verdeling, zowel voor
niet op achteruit gaan. Vanuit dat perspectief blijft de welvaart per gezin dus gelijk.29 Doen
de economie als voor de kwaliteit van leven. Veel
we dit niet, maar kiezen we voor het stimuleren
beter dan de _/_-verdeling die je nu nog veel
van het tweeverdienersmodel, dan groeien we
ziet. Na de vierde dag valt de arbeidsproductivi
waarschijnlijk toe naar het scenario dat per
teit van fulltimers sterk terug, terwijl producti
gezin tachtig uur betaald werk geleverd wordt.
viteit juist een grote sprong maakt als je van drie
In die situatie zou de invoering van de _0-urige
naar vier gaat. Dus als we het voor elkaar krijgen dat veel meer mannen vier dagen gaan werken,
werkweek veel pijnlijker zijn en wél tot een inkomensachteruitgang over de hele linie leiden._0
zodat hun partners ook naar vier kunnen op-
We bevinden ons dus in een uniek timeframe
schuiven, valt er grote economische winst te behalen.'27
om de werkweek aan te passen. Een tweede reden om voor het kindertijd-
Op dit punt aangekomen gaat het dus om een
model te kiezen, ligt in de geschatte effecten op
eerlijke keuze tussen twee alternatieven met voor- en nadelen, het kindertijdmodel en het
de combinatiedruk, dit keer zowel voor ouders als voor kinderen._1 Een verbeterd tweeverdie
verbeterde tweeverdienersmodel. Er zijn drie
nersmodel functioneert door betere kinderop
sterke redenen om voor het kindertijdmodel te
vang en mogelijkheden tot kortdurend verlof
kiezen. Ten eerste toont recent geluksonderzoek
weliswaar beter dan het oorspronkelijke twee
aan dat de subjectieve geluksbeleving boven on
verdienersmodel (zie tabel 2: een enkele ‘-‘ in
geveer zeventienduizend euro per persoon per
plaats van ‘--‘ voor twee categorieën). Niettemin
jaar niet meer stijgt ¬ de toegevoegde waarde
zal waarschijnlijk de combinatiedruk hoger en
van toegenomen financiële welvaart moet
het kindertal lager blijven dan bij het kinder
__
vanuit dat perspectief op het huidige westerse
tijdmodel. De reden daarvoor is dat zelfs met
welvaartsniveau niet te hoog worden aangeslagen.2_ Dat samenlevingen als geheel toch in een
outsourcing van delen van het huishouden en van de opvoeding, er naast het leveren van tach
opwaartse spiraal van stijgende inkomens en
tig uur betaalde arbeid nog een aanzienlijke last
consumptiepatronen terechtkomen, moet vol
aan informele (zorg-)arbeid overblijft. Allerlei
gens dit onderzoek vooral verklaard worden uit
taken en klusjes laten zich immers moeilijk
het feit dat mensen proberen een voorsprong te
uitbesteden, van het opvangen van onverwacht
boeken ten opzichte van anderen. Dat levert in
zieke kinderen tot het organiseren van ver
derdaad meer geluk op voor diegenen die daarin
jaardagen en vakanties, van het bezoeken van
slagen, maar omdat iedereen dat probeert en het
ouderavonden tot het aanhoren van liefdesver
toegenomen geluk van de winnaars tegen het
driet.
s & d 1 / 2 | 20 07
Ten slotte is er de zeer belangrijke vraag wat het effect op kinderen is, als beide ouders vrijwel nooit thuis zijn en zij elke dag van 's morgens vroeg tot 's avonds laat elders ‘geparkeerd' zijn. Dit is een zeer omstreden punt, dat ik daarom welbewust buiten het bestek van dit artikel heb gehouden. Niettemin speelt het een rol bij de aanvaardbaarheid van het tweeverdienersmodel. Werkende moeders zijn ook goede moeders (jawel, meneer Van Aartsen), maar daarmee kunnen we de vraag niet wegwuiven of de combinatie van twee fulltime banen, volgens de huidige definitie, werkende ouders voldoende tijd, rust en aandacht biedt voor hun kinderen. Is het geforceerde uurtje quality time voor het slapengaan zo'n succes gebleken? Maar het woord is wat dit betreft aan de pedagogen. De voorkeuren van Nederlandse ouders op dit punt verdienen in ieder geval niet de minachting die zij zo vaak krijgen.
conclusie
Tijdspolitiek is omstreden. Het cda verraste Nederland onlangs met het voorstel in het ver
kiezingsprogramma om de herinvoering van de _0-urige werkweek te stimuleren voor de sectoren waar deze in onbruik is geraakt. Het idee stuitte echter op veel onwil en wrevel._2 Ook ex-minister Brinkhorst hamerde de afgelopen jaren regelmatig op het belang van langer werken en minister De Geus pleitte regelmatig voor flexibele werktijden: niet van negen tot vijf, maar van zeven tot zeven.__ En dan maar hopen dat scholen ook zo flexibel zijn en dat de kids hun biologische klok aan de ouders aanpassen...
Intussen vangen in dit klimaat vrouwen elkaar nog steeds vliegen af in eindeloze discussies over ‘de goede moeder', of zij nu werkt of niet en zo ja, hoe lang. Vrouwen (en ook mannen) doen er echter goed aan deze onderlinge strijd te staken en in te zien dat hier een maatschappelijk probleem op het bordje van individuen wordt gelegd. Zodra ze dat inzien, is het niet moeilijk meer om gezamenlijk op te trekken in een streven naar het veranderen van die maatschappelijke condities. Tegen de politieke (hoofd-)stroom in, maar met de maatschappelijke stroom mee, zou de invoering van een _0-urige werkweek daartoe een krachtig breekijzer zijn.
Noten
1 Inspiratie voor dit artikel ontleende ik aan Nancy Fraser (199_). ‘After The Family Wage: Gender Equity and the Welfare State', in: Political Theory 22(_): _91-_1_. Een verwante analyse die ik na het schrijven van dit artikel tegenkwam is te vinden bij Johan Graafland (2001). ‘Tussen kostwinner- en tweeverdienersmodel', in: M. Becker et. al. (red.). Economie en ethiek in dialoog, Assen: Koninklijke Van Gorcum, 1__-17_. In dit blad noemde Olga Fles in het kader van een bespreking van gezinspolitiek eerder een ‘fundamentele herziening van het stelsel van school- en arbeidstijden'
s & d 1/2 | 2007
noodzakelijk, helaas zonder dat te specificeren (Olga Fles, ‘De rode familie en het paarse gezin', in s&d 2001/9, _07-_1_). In 197_ besteedde s&d een themanummer aan het thema ‘Naar een vijfurige werkdag; herverdeling van arbeid over de seksen' (197_/10).
2 Het kostwinnersgezin daalde in de periode 19__-199_ van __% naar __%, het anderhalfverdienersgezin steeg van 17% naar _7%, de tweeverdieners stegen van 11% naar 1_%. scp, De kunst van het combineren, Den Haag, 2000, p. 10.
_ De tijd besteed aan verplichtingen nam toe van __,_ uur tot __,_ uur per week. De stijging komt vnl. op het conto van een
groter aantal arbeidsuren. scp, De tijd als spiegel, Den Haag, 200_, p. 1_.
_ Kea Tijdens en Maarten van Klaveren, ‘Is de combinatie van arbeid en zorg zwaar voor vrouwen met kinderen?', Amsterdams Instituut voor Arbeidsstudies, februari 200_
_ scp, De kunst van het combineren, __ Den Haag, 2000, p. 1_ en 17. Zie ook de cijfers in Ingrid Beckers en Hans Langenberg, ‘Hoge arbeidsdeelname, maar lage arbeidsduur', Sociaal-economische Trends, _e kwartaal 200_, p. 1_1_.
_ Het aantal geboren kinderen per duizend vrouwen in de vruchtbare leeftijd is gedaald van 90 in 19_0 tot __ in 200_.
De gemiddelde leeftijd waarop
Beckers en Clemens Siermann,
de nieuwe norm alleen in te
een vrouw haar eerste kind
‘Steeds meer mannen nemen
voeren voor 2_-__ jarigen en
krijgt, steeg in dezelfde periode
ouderschapsverlof op', cbs Web
niet voor __-__ jarigen. Of dat
van 2_,_ naar 29,_ jaar. Bron:
magazine, 12 december 200_.
de voorkeur heeft boven een
www.cbs.nl
1_ Annemieke Diekman, ‘Wie ho
categoriale norm voor de hele
7 Zie ook Gøsta Esping-Andersen,
gerop wil, moet geen papadag
beroepsbevolking is wat mij be
‘Investeer in kinderen', in: s&d
opnemen', in: de Volkskrant, _
treft een punt dat open is voor
200_/_: 12-2_.
november 200_, p. _.
discussie.
_ Nederlandse Gezinsraad, Gezin
17 Of mannen daarmee daadwer
22 Michael Balter, ‘The Baby Defi-
Anno Nu, Den Haag, september
kelijk meer tijd aan huishouden
cit', in: Science, Vol. _12, _0 juni
200_, p. 17. Dezelfde twijfel
en zorg zullen besteden is
200_, p. 1_9_-1_97, zie p. 1_9_.
wordt geuit door Christien
natuurlijk niet gegarandeerd.
2_ Ook hier kan flankerend beleid
Brinkgreve en Egbert te Velde
Daarvoor is meer nodig ¬ een
echter nodig blijven, bijvoor
(200_). Wie wil er nog moeder
cultuuromslag waarin zorg niet
beeld meer voorlichting over de
worden? Amsterdam: Augustus.
alleen appelleert aan feminiene
afnemende vruchtbaarheid van
Zie p. 1__ e.v.
maar ook aan masculiene waar
vrouwen na hun dertigste. Zie
9 Beckers en Langenberg, ‘Hoge
den.
Brinkgreve en Te Velde, Wie wil
arbeidsdeelname, maar lage
1_ Joke Smit, ‘De minderheids
er nog moeder worden?, p. 17_ e.v.
arbeidsduur', p. 10-11.
groep met de thuiswaarde', in
2_ Richard B. Freeman & Ronald
10 Wilma van Meteren, ‘Vrouw
s&d 197_/10, p. _71.
Schettkat (200_). ‘Marketiza
lijdt schade door te korte deel
19 Ook stond de discussie toen nog
tion of household production
tijdbaan. Ook tijdelijk onder
in het teken van herverdeling
and the eu-us gap in work', in:
breken benadeelt de carrière',
voor werkloosheidsbestrijding
Economic Policy, _-_0.
in: Trouw, 1_ oktober 200_. Ge
(vgl. de Franse discussie over
2_ James W. Vaupel en Elke Loi
baseerd op promotieonderzoek
de trente cinq heures). De prota
chinger, ‘Redistributing Work
van sociologe Amelia Roman.
gonisten van de _0-urige werk
in Aging Europe', in: Science, vol.
11 Martijn Souren, Zorgtaken en ar
week beklaagden zich erover
_12, _0 juni 200_, p. 1911-191_.
beidsparticipatie, cbs (via www.
dat met name gehuwde vrou
2_ Aldus een onderzoek van de
cbs.nl), p. __.
wen bij een recessie als eersten
Organisatie van Strategisch
12 Koen Breedveld (2000). Van
uit het arbeidsproces gestoten
Arbeidsmarktonderzoek.
arbeids- naar combinatieethos.
werden (zie Broer Akkerman
Maatschappelijke ontwikkelingen
en Lenie Kootstra, ‘Naar een
nieuws/berichtena/A210.html
op het snijvlak van economie en
herverdeling van arbeid', in
27 Jacco Kroon, ‘Moderne stellen
cultuur. Den Haag: scp, p. 2_.
s&d, 197_/10, p. _9_). Het be
doen het _/_', in: Carp webmaga
1_ De site is een initiatief van de
hoeft geen betoog dat vanwege
zine, http://www.carp.nl.
stichting http://www.mamas.nl. Zie
de vergrijzing dit deel van de
2_ Richard Layard (200_), Happi
ook ‘Verbeter de wereld: werk
discussie nu is omgedraaid: met
ness. Lessons from a New Science.
van negen tot drie', in: de Volks
een krappe arbeidsmarkt in
New York: The Penguin Press.
__
krant 1_ mei 200_, p. _. 1_ In goede poldertraditie ligt het
zicht is de dominante visie ‘alle hens aan dek'.
29 De andere kant van de medaille is dat het aantal gewerkte uren
meest voor de hand niet een
20 Marshall Sahlins, Stone Age Eco
ook gelijk blijft. Het voorstel
wettelijk decreet, maar een
nomics, Aldine de Gruyter, 1972.
voor dertig uur moet het dus
afspraak tussen werkgevers en
21 Een aparte vermelding verdient
in zijn gewenste effecten op
werknemers bij cao-onderhan
het volgende bezwaar: legt een
combinatiedruk en gerealiseerd
delingen.
_0-urige werkweek niet een
kindertal uitsluitend hebben
1_ Cijfers zijn over 200_. Er is bij
onevenredige restrictie op aan
van een betere verdeling van de
de mannen wel een stijging (in
ouderen (zonder kinderen of
uren per gezin: een echte reduc
2000 was het nog 9%). Onge
met kinderen die het huis uit
tie van het aantal uren per gezin
veer _0% van het ouderschaps
zijn) die meer willen werken?
zou een (nog) radicaler voorstel
verlof is nu geheel of gedeel-
Dat is wellicht het geval en
vereisen.
telijk doorbetaald. Zie Ingrid
dat zou reden kunnen zijn om
_0 Een heikel punt is dat eenouder
s & d 1 / 2 | 20 07
Rutger Claassen Kindertijdwerk
gezinnen en gezinnen waarin
vrouwen in het hoger onderwijs
een gezin achterlaten. Zie Ma
de man veel meer verdiende
lijkt dat laatste geen probleem
deleine Bunting, ‘Emotioneel
dan de vrouw er wel op ach
in de toekomst).
imperialisme', in: Vrij Nederland
teruit gaan. Om dat laatste te
_1 Een aspect dat ik hier buiten
29 oktober 200_.
compenseren zal op zijn minst
beschouwing laat, maar dat
_2 Anniek van den Brand, '_0
de voortdurende ongelijke
evenzeer relevant is, is het wel
urige werkweek. Nederlanders
beloning tussen man en vrouw
zijn van degenen die, thuis of in
hechten aan hun deeltijddag',
moeten worden aangepakt en
crèches, dan voor de kinderen
in: Trouw 2_ augustus 200_.
de gemiddelde arbeidsproduc
zorgen. In de vs worden hiertoe
__ Toespraak De Geus bij de Tijd
tiviteit van vrouwen moeten
grote hoeveelheden meisjes en
conferentie op 2_ april 200_ in
stijgen (gezien de inmiddels
vrouwen uit ontwikkelingslan-
Rotterdam. Zie http://home.
meerderheidsparticipatie van
den aangetrokken, die vaak zelf
szw.nl.